Debaty sejmoweV Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie skutków społeczno-finansowych obowiązywania ustawy o pomocy społecznej

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z przesłaną przez pana marszałka w piśmie znak: SPS-0202-2434/99 interpelacją posła Jana Kulasa w sprawie skutków społeczno-finansowych obowiązywania ustawy o pomocy społecznej, uprzejmie przesyłam następującą odpowiedź, w nawiązaniu do pytań postawionych przez pana posła.    1. Zmiany ustawy o pomocy społecznej w latach 1994-1999.    W okresie ostatnich 5 lat zmiany do ustawy z dnia 29 listopada 1999 r. o pomocy społecznej wprowadzane były wielokrotnie (ogółem 15 aktów prawnych), ale większość aktów zmieniających miało charakter poprawek formalnych lub wynikało ze zmian wprowadzanych w dziedzinach poza pomocą społeczną.    Dla rozwiązań dotyczących sensu stricto zasad udzielania świadczeń z pomocy społecznej najbardziej istotne były nowelizacje wprowadzone w II połowie 1996 r. (DzU nr 1996 r. nr 100, poz. 459 oraz nr 147, poz. 68) oraz w końcu 1998 r. (DzU z 1998 r. nr 106, poz. 668, nr 117, poz. 756, nr 162, poz. 1118, nr 162, poz. 1126).    Zmiany dokonane w 1996 r. dotyczą przede wszystkim:    - wprowadzenia renty socjalnej dla osób całkowicie niezdolnych do pracy z powodu inwalidztwa powstałego w dzieciństwie lub młodości (wcześniej uprawnieni do zasiłku stałego),    - wprowadzenia nowych zasad ustalania kryterium dochodowego warunkującego nabycie prawa do większości świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej,    - określenia nowych zasad ustalania maksymalnej i minimalnej wysokości zasiłku okresowego, tj. głównego świadczenia materialnego adresowanego do rodzin jako odbiorców pomocy,    - wprowadzenia gwarantowanego zasiłku okresowego dla bezrobotnych, którzy wyczerpali już okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych wypłacanego z Funduszu Pracy i jednocześnie samotnie wychowują dziecko lub dzieci w wieku do 15 lat,    - wprowadzenia opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za odbiorców zasiłku stałego, będących stałymi opiekunami dzieci niepełnosprawnych oraz za odbiorców gwarantowanych zasiłków okresowych,    - wprowadzenia możliwości przyznawania specjalnego zasiłku okresowego lub specjalnego zasiłku celowego w szczególnych sytuacjach, mimo dochodów przewyższających kryterium dochodowe określone w art. 4 ustawy o pomocy społecznej.    Zmiany wprowadzone w końcu 1998 r., które weszły w życie od 1 stycznia 1999 r., dotyczą:    - podwojenia wysokości kryterium dochodowego warunkującego prawo do zasiłku stałego, będącego świadczeniem dla opiekunów dzieci niepełnosprawnych, a więc zwiększenia o 100% dostępu do świadczeń pomocy społecznej dla tej grupy osób,    - wprowadzenia opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne za odbiorców renty socjalnej, zasiłku stałego i gwarantowanego zasiłku okresowego,    - pokrywania wydatków na świadczenia zdrowotne za osoby bezdomne i inne osoby, które spełniają kryterium dochodowe przyznawania świadczeń z pomocy społecznej i nie są objęte systemem ubezpieczenia zdrowotnego,    - nałożenia na powiat obowiązku zapewnienia wszystkich wyznaczonych ustawą o pomocy społecznej świadczeń dla osób bezdomnych (schronienie, posiłek, niezbędne ubranie, wydatki lecznicze, sprawienie pogrzebu) - w tych przypadkach, gdy bezdomny trwale zerwał związki z gminą pochodzenia,    - przeniesienia z oświaty do pomocy społecznej wszystkich form pomocy dla rodzin zastępczych oraz dla usamodzielniających się wychowanków rodzin zastępczych, placówek opiekuńczo-wychowawczych, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych i zakładów dla nieletnich,    - ponadto określono, że począwszy od 1 stycznia 2000 r. uprawnienie do opłacania składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe nabędą osoby rezygnujące z pracy w celu sprawowania bezpośredniej opieki nad dorosłym członkiem rodziny, jeśli dochody w rodzinie opiekującego się nie przekroczą dwukrotności kryterium dochodowego określonego w art. 4 ustawy o pomocy społecznej.    2. Szczegóły dotyczące nowelizacji z 1996 r. i jej skutki społeczno-finansowe.    Jeśli chodzi o kryterium dochodowe przyznawania świadczeń z pomocy społecznej to, do nowelizacji z 1996 r. (tj. do 13 września 1996 r.), obowiązywało kryterium równe najniższej emeryturze (wówczas 280 zł - wymiar brutto), jako próg dochodu wyznaczony w jednakowej wysokości na każdą z osób w rodzinie osoby ubiegającej się o pomoc.    W następstwie nowelizacji przyjęto zasadę, w myśl której uprawnienia do świadczeń materialnych przysługują rodzinom, w których dochód nie przekracza ustalonych kwotowo wysokości. Wysokość dochodu upoważniającego do ubiegania się o świadczenie określa się przy wykorzystaniu skali ekwiwalentności obrazującej zasadę malejących kosztów utrzymania kolejnych członków rodzin. Przyjęto tzw. skalę OECD, według której niezbędny dochód dla drugiej i dalszej osoby w wieku 15 lat i więcej lat wynosi 70% dochodu pierwszej osoby w rodzinie, a dochód każdego członka rodziny w wieku poniżej 15 lat wynosi 50% dochodu pierwszej osoby w rodzinie. Kwota dochodu dla pierwszej osoby w rodzinie ustalona została w wysokości 250 zł, ale jako dochód netto. Kwotowo zatem dla pierwszej osoby w rodzinie było to kryterium w wymiarze netto zbliżone do kwoty sprzed nowelizacji. Dla gospodarstw wieloosobowych jednak znowelizowany próg ubóstwa był o wiele niższy, co ograniczało dostęp do świadczeń dla niektórych z uprzednio uprawnionych.    Trzeba jednak zaznaczyć, że o ile nowelizacja zmniejszała krąg rodzin potencjalnie uprawnionych do pomocy, to jednocześnie przyniosła możliwość zwiększenia wysokości zasiłku okresowego nawet do kwoty równej sumarycznemu kryterium dochodowemu całej rodziny, a nie, jak to było uprzednio, do wysokości zasiłku stałego, tj. świadczenia de facto obliczonego na potrzeby jednej osoby.    Z danych statystycznych wynika, że w pierwszym roku po ww. nowelizacji liczba odbiorców zasiłków pieniężnych finansowanych przez budżet państwa zmniejszyła się ogółem o ok. 20%, w tym osób korzystających z zasiłków okresowych - o 25%. Od 1998 r. jednakże ponownie wzrasta liczba odbiorców świadczeń pieniężnych, w tym zwłaszcza tych, które przyznawane są na zasadzie gwarancji.    3. Ocena obowiązującej ustawy i działania dla zabezpieczenia środków na jej realizację.    Zakres dokonanych zmian w pomocy społecznej jest znaczny. Stopniowo coraz szersze grupy osób nabyły uprawnienia do świadczeń przyznawanych na zasadzie gwarancji. Szczególne preferencje przyznano w tym zakresie zwłaszcza rodzinom opiekującym się dziećmi niepełnosprawnymi. Znacznie poszerzony został zakres pomocy dla rodzin. Zadania pomocy społecznej zostały odpowiednio osadzone w strukturach samorządowych. Słabą stroną praktyki pomocy społecznej jest niedostateczny rozwój usług opiekuńczych. Jest to kwestia, która wymaga zintensyfikowania działań i środków podejmowanych na szczeblu lokalnym.    Otwartym problemem jest kwestia zmiany kryteriów dochodowych przyznawania świadczeń z pomocy społecznej. Z jednej strony jest świadomość, że kryteria są za niskie, z drugiej, że środki przyznawane na pomoc społeczną ograniczają możliwość zmiany kryteriów. Doświadczenia br., w którym występują niedobory środków budżetowych na realizację zadań pomocy społecznej, sprawiły, że prowadzona jest obecnie szczególna batalia o zabezpieczenie potrzeb pomocy społecznej w budżecie na 2000 r.    4. Budżet 2000 r. a ewentualna nowelizacja ustawy o pomocy społecznej.    Aktualnie nie ma podstaw do projektowania zasadniczych zmian w ustawie o pomocy społecznej. Być może sugestia pana posła będzie wzięta pod uwagę, kiedy będzie znana ostateczna kwota i struktura budżetu na pomoc społeczną w 2000 r.    5. Informowanie opinii publicznej o sytuacji i strategii w zakresie pomocy społecznej.    Za pośrednictwem publikatorów opinia publiczna jest na bieżąco informowana o sytuacji w zakresie pomocy społecznej, przy okazji okresowych sprawozdań oraz informacji przedkładanych Sejmowi, a także przy okazji prac nad projektami aktów wykonawczych i nad projektem budżetu. Wiele szczegółowych kwestii przekazywanych jest opinii publicznej przy okazji wywiadów telewizyjnych i prasowych. Dotyczy to również strategii w zakresie pomocy społecznej.    Główne kierunki strategii w zakresie pomocy społecznej określone są w aktualnych przepisach dotyczących tej dziedziny. Ponadczasowy charakter mają zwłaszcza cele, formy i metody pomocy, dobrze osadzone są w strukturach samorządowych zadania wykonawcze. Zasadniczych zmian w strategii nie przewiduje się w najbliższym czasie. Doskonaleniu natomiast powinny podlegać szczegółowe rozwiązania, o których wspomniano wyżej w pkt. 3.    Sekretarz stanu    Joanna Staręga-Piasek    Warszawa, dnia 8 października 1999 r.